Сложные и аналитические глагольные формы (Күрделі етістіктер мен көмекші етістіктер)
Күрделі етістіктер: структура «основной глагол в деепричастии + вспомогательный глагол», оттенки начала, продолжения, завершения, многократности и возможности действия.
Екі немесе одан да көп етістіктердің тіркесуінен жасалып, біртұтас бір ғана күрделі қимылды білдіретін етістіктерді күрделі етістіктер (составные глаголы) дейміз.
Күрделі етістіктің құрамы:
- Негізгі етістік (лексикалық негізгі мағына береді, көсемше тұлғасында болады);
- Көмекші етістік (қимылдың өту сипатын, басталуын, аяқталуын білдіреді, соңында жіктеледі).
Мысал: «оқып шықты», «жазып берді», «келе жатыр», «айтып қойды».
Күрделі етістік
Көмекші етістіктер қимылдың қалай өтіп жатқанын түрлі реңкпен көрсетеді:
1. Қимылдың ұзаққа созылуы, қалыптылығы: отыр, тұр, жүр, жатыр (жазып отыр, қарап тұр, оқып жүр);
2. Қимылдың кенеттен басталуы: кет, қал (күліп жіберді, жылап қалды);
3. Қимылдың соңына дейін тиянақты аяқталуы: таста, бітір, шық (оқып шықты, жазып тастады);
4. Біреудің игілігі үшін орындалуы: бер (оқып берді, алып келді);
5. Сынап көру мағынасы: көр (байқап көр, айтып көр).
Көмекші етістік реңктері
Сөйлемде күрделі етістіктің құрамындағы барлық сөздер бірігіп, бір ғана күрделі баяндауыш болады және асты екі сызықпен бірге сызылады:
«Оқушылар жаңа ережені [мұқият тыңдап отырды].»
(Тыңдап отырды — күрделі баяндауыш).
Күрделі баяндауыш
Салыстыру:
- «Ол хат жазды.» (Жазды — бір ғана сөзден тұратын дара етістік);
- «Ол хатты жазып бітірді.» (Жазып бітірді — екі сөзден тұратын күрделі етістік).